HMS Conwy

1859 – 1974

HMS Conway
Dechreuodd hanes HMS Conway yn yr 1850au – oherwydd cyfreithiau newydd mewn morio masnachol roedd angen mwy o forwyr gydag addysg dda felly cafodd llawer o ysgolion eu sefydlu wrth ymyl porthladdoedd a dociau. Yn 1857 cafodd llong ysgol ei sefydlu yn Lerpwl – yr HMS Hastings. Yn 1859 cafodd yr HMS Conway ei wneud yn llong ysgol yn lle yr HMS Hastings. Dros y blynyddoedd mae llawer o longau gwahanol wedi cael eu defnyddio fel HMS Conway, ond y diwethaf a’r un a fu’n gwasanaethu hiraf oedd yr HMS Nile a adeiladwyd yn 1839.

Yn ystod 1941 dioddefodd Lerpwl a’i dociau ymosodiadau difrifol o’r awyr. Penderfynwyd ail-leoli’r HMS Conway i amgylchiadau llawer mwy heddychlon yn yr Afon Menai. Ar Mai 21ain 1941 dechreuodd HMS Conway ar ei thaith gyntaf ers 65 mlynedd. 24 awr yn ddiweddarach cyrhaeddodd angorfa Glyn Garth i’r gorllewin o Bier Bangor. Mae hanes am y cadetiaid ambell waith yn cael eu camgymeryd gan bobol leol am yr hogiau, rhai gyda phroblemau ymddwyn, fyddai’n arfer bod dan hyfforddiant ar y llong hyfforddi, Clio, ei rhagfleynydd  ar yr angorfa.

Daeth taith nesaf y cwch wyth mlynedd yn ddiweddarach. Roedd mwy o alw am gadlanciau’r m&ocric;r a theimlai Capten y Conway, Capten Goddard, fod angen cael hyd i safle ar y lan i letya cadlanciau ychwanegol. Dewiswyd safle Plas Newydd oherwydd bod lle yno ar gyfer caeau chwarae ac i godi adeiladau. Ar Ebrill 14eg 1949 symudwyd y Conway, gyda chymorth dau dynfad, i lawr yr Afon Menai a thrwy Bwll Ceris at Blas Newydd. Aeth hwylbren y llong dan Bont y Borth gyda phen y mast o fewn 3 troedfedd i’r bont, a daeth y llong yn agos iawn at grafu gwely’r afon ar adegau.

HMS Conway sinking
HMS Conway yn suddo

Pedair blynedd yn ddiweddarach, yn 1953, roedd angen adnewyddu’r llong ym Mhenbedw. Awgrymodd peilotiaid lleol (Richard Jones a’i fab) wrth y prif swyddog, Captain Eric Hewitt, RNR, y dylid cael tri tynfad, Cytunodd y swyddog ond gwrthodwyd y cynnig gan Bwyllgor Rheoli’r Conway oedd yn mynnu mynd am ddau fel yn 1949. Wrth i’r llong nesau at y Bont y Borth aeth yn anodd i’w rheoli felly symudwyd y tynfad ôl i’r blaen mewn ymdrech i’w rheoli. Gadawodd hyn ran ôl y llong heb reolaeth a hefyd achosi colli amser gwerthfawr. Funudau yn ddiweddarach aeth yr HMS Conway ar y creigiau gwastad (y “Platters”) wrth y bont a phan aeth y llanw allan fe dorrodd ei chefn gan ei gadael wedi ei dryllio ar lan y Fenai.

Mae’r rheswm am y llongddrylliad wedi bod yn bwnc trafod am yn hir iawn, Yn ôl David H. Thomas, cyn gadet ar y llong, ‘roedd yr amgylchiadau anodd ar y Fenai wedi eu dwysau gan ymchwydd anarferol a achoswyd gan dywydd garw ym Môr Iwerddon ond mae hefyd yn dweud mai’r ffaith fod y llong yn hwyr yn cychwyn o Blas Newydd oedd y prif achos.

Gadawyd y llongddrylliad tan 1956 pan ddechreuodd Bwrdd Harbwr Caernarfon ei symud. Fodd bynnag, yn ystod y gwaith aeth y llong ar dân a fe’i llosgwyd hyd at lefel y dŵr. Mae’n dal yn bosibl gweld gweddillion y llong pan fydd y llanw yn isel.

Arhosodd yr ysgol ym Mhlas Newydd am ugain mlynedd arall. Yn ystod yr amser hwn benthyciwyd pebyll y fyddin tra’r adeiladwyd mwy o gabanau. Cafodd yr ysgol ei chau yn 1974 pan ddaeth rhoddion ariannol i ben. Yn ystod cyfnod olaf HMS Conway ym Mhlas Newydd, astudiodd Ian Duncan Smith a Syr Clive Woodard yno.

Am fwy o wybodaeth, cliciwch ar wefan HMS Conwy. Mae’r dudalen hanes ar y wefan yma yn cynnwys adroddiad diddorol ar yr ymchwiliad i’r llongddrylliad.

Share this - Rhanwch hyn: